Bası yarası evreleri ve bakımı, uzun süre yatağa veya sandalyeye bağımlı kalan hastaların ve yakınlarının bilmesi gereken önemli bir konudur. Özellikle hareket kısıtlılığı bulunan kişilerde cildin sürekli aynı noktadan basınca maruz kalması, zaman içerisinde doku hasarına ve bası yarasına yol açabilir.

Bası yarası yalnızca yatağa bağımlı kişilerde görülmez. Uzun süre oturan, hareket etmekte zorlanan, his kaybı bulunan veya cildinin durumunu kendi başına kontrol edemeyen kişiler de risk altında olabilir.

Yara bakımında bası yarasını değerlendirirken yalnızca yaranın görünen kısmına bakmam. Yara hangi evrede, neden oluştu, basınç hâlâ devam ediyor mu ve tekrar oluşmasını nasıl önleyebiliriz? sorularını birlikte değerlendirmek gerekir.

Bası yaralarının sınıflandırılması için kullanılan uluslararası sistemde evreleme, yaranın derinliği ve etkilenen dokular üzerinden yapılır. Ancak bazı yaralarda üzerindeki eskar veya slough nedeniyle gerçek derinlik görülemeyebilir; bu durumda yara “evrelenemez” olarak değerlendirilebilir.

Bası yarası nedir?

Bası yarası, genellikle kemik çıkıntılarının bulunduğu bölgelerde cildin ve alttaki dokuların uzun süreli basınç veya basınç ile birlikte sürtünme ve kayma kuvvetlerine maruz kalması sonucunda oluşan lokal doku hasarıdır.

Hareket edemeyen bir kişi normalde rahatsızlık hissettiğinde pozisyonunu değiştirir. Ancak yatağa bağımlı veya his kaybı bulunan kişiler bu uyarıyı fark edemeyebilir. Basınç uzun süre devam ettiğinde bölgedeki kanlanma bozulabilir ve dokular zarar görebilir. Bu nedenle bası yarası tedavisi kadar basıncın ortadan kaldırılması da önemlidir.

Bası yarası evreleri nelerdir?

Bası yarası evreleri ve bakımı konusunda en sık kullanılan sınıflandırma NPIAP’in evreleme sistemidir.

Evre 1 bası yarası

1 evre yatak yarası, cilt bütünlüğünün henüz bozulmadığı ancak basınç bölgesinde kalıcı renk değişikliği veya kızarıklık görülebildiği aşamadır. Koyu cilt tonlarında kızarıklık yerine morumsu veya daha koyu renk değişikliği görülebilir.

Bölge diğer cilt alanlarından farklı şekilde sıcak, soğuk, sert veya yumuşak hissedilebilir. Kişi ağrı veya hassasiyet tarif edebilir. Bu aşamada en önemli amaç yaranın ilerlemesini engellemektir. Bölgedeki basınç azaltılmalı ve kişi mümkün olduğunca düzenli şekilde pozisyonlandırılmalıdır.

Evre 2 bası yarası

Evre 2 bası yarası tedavisi, cildin kısmi kalınlıkta kaybının bulunduğu yaralarda uygulanır. Yara yatağı pembe veya kırmızı renkte, nemli ve yüzeysel olabilir. Bazen serum içeren içi dolu veya açılmış bir bül görülebilir.

Evre 2’de yağ dokusu, granülasyon dokusu, kas, tendon veya kemik görünmez. Bu nedenle evre 2 bası yarası tedavisi, yaranın korunması ve basıncın ortadan kaldırılması üzerine kurulmalıdır. Evre 2 bir yaranın üzerine rastgele krem sürmekten önce yaranın basınçtan korunması gerekir.

Evre 3 bası yarası

3 evre bası yaraları nelerdir? sorusunun cevabı, tam kalınlıkta cilt kaybı bulunan yaralardır. Bu aşamada yağ dokusu görülebilir ve yara yatağında granülasyon dokusu veya epibol (kıvrılmış yara kenarı) bulunabilir.

Ancak kas, tendon, kıkırdak veya kemik doğrudan görünmez. Yaranın gerçek derinliği, vücudun bulunduğu bölgeye ve yağ dokusunun miktarına göre değişebilir.

3. evre bası yaralarının tedavisi, mutlaka profesyonel yara değerlendirmesi gerektirir. Basıncın azaltılması, uygun yara bakımı ve gerekli durumlarda debridman tedavinin önemli parçalarıdır.

Evre 4 bası yarası

4 evre bası yarası, tam kalınlıkta cilt ve doku kaybının bulunduğu, altta yatan fasya, kas, tendon, kıkırdak veya kemiğin doğrudan görülebildiği veya palpe edilebildiği en ileri bası yarası evresidir. Bu yaralarda enfeksiyon ve daha derin doku hasarı riski daha yüksektir.

4 evre yatak yarası iyileşir mi? Evet, uygun ve uzun süreli tedaviyle iyileşme mümkün olabilir. Ancak iyileşme süreci yaranın boyutuna, hastanın genel durumuna, beslenmesine, dolaşımına, enfeksiyon bulunup bulunmadığına ve basıncın ne kadar iyi kontrol edildiğine göre ciddi şekilde değişir. Bu nedenle evre 4 yaralarda profesyonel ve çoğu zaman multidisipliner yara bakımı gerekir.

Bası yarası evreleri dışında hangi durumlar vardır?

Her bası yarası doğrudan 1’den 4’e kadar evrelendirilemez. Örneğin yara yatağı tamamen eskar veya slough ile kaplıysa yaranın gerçek derinliği görülemeyebilir.

Bu durumda evrelenemeyen bası yarası söz konusu olabilir. Ayrıca mor veya bordo renkli, sağlam ya da bozulmuş ciltle kendini gösteren derin doku basınç hasarı da ayrı şekilde değerlendirilir.

Bu ayrım önemlidir çünkü yaranın dışarıdan görünümü, altta bulunan doku hasarının gerçek boyutunu her zaman göstermeyebilir. NPIAP, bası yaralarının evrelemesinde bu farklı kategorileri ayrıca tanımlamaktadır.

Bası yarası en çok nerede olur?

Bası yarası en çok nerede olur? sorusunun cevabı, kişinin yatış veya oturma pozisyonuyla yakından ilgilidir.

Özellikle kemik çıkıntılarının bulunduğu bölgeler risklidir:

• Kuyruk sokumu
• Topuk
• Kalça
• Dirsek
• Ayak bileği
• Diz çevresi
• Kürek kemiği
• Başın arka kısmı

Uzun süre tekerlekli sandalyede oturan kişilerde kalça ve oturma kemiklerinin bulunduğu bölgeler de risk altında olabilir.

Bası yarasının oluştuğu bölge bize kişinin günlük pozisyonları ve basınç dağılımı hakkında da önemli bilgiler verebilir.

Yatak yarası resmi neden tanı için yeterli değildir?

İnternette yatak yarası resmi arayan kişiler genellikle kendi yaralarını fotoğraflarla karşılaştırmak istiyor. Bu anlaşılır bir durum. Ancak yalnızca bir fotoğraf üzerinden bası yarasının evresini kesin olarak belirlemek doğru değildir.

Örneğin yaranın üzerindeki eskar, yaranın altında bulunan dokuların görünmesini engelleyebilir. Benzer şekilde fotoğraf; yaranın ne kadar sert olduğunu, sıcaklığını, ağrıyı veya çevre dokuların durumunu göstermez.

Bu nedenle yatak yarası resimleri yalnızca genel farkındalık amacıyla kullanılmalı, tedavi kararı için kullanılmamalıdır.

Bası yarası tedavisi nasıl yapılır?

Bası yarası tedavisi yalnızca yaranın üzerine krem veya pansuman uygulamak değildir.

Tedavinin ilk ve en önemli aşamalarından biri basıncı azaltmaktır.

Bunun için hastanın:

• Yatak içindeki pozisyonu
• Oturma şekli
• Hareket kapasitesi
• Kullanılan yatak ve minder
• Topukların yatağa temas edip etmediği
• Beslenme durumu
• Cilt nemi
• İnkontinans durumu

değerlendirilebilir.

Basınç azaltma yöntemleri hastanın durumuna göre değişir. Uygun destek yüzeyleri, pozisyon değişiklikleri ve topukların basınçtan korunması gibi uygulamalar tedavi planının parçası olabilir.

NPIAP, bası yarası yönetiminde basınç azaltma ve uygun destek yüzeylerinin kullanımını temel koruyucu yaklaşımlar arasında ele almaktadır.

Bası yarası nasıl temizlenir?

Bası yarası nasıl temizlenir? Yaranın temizleme yöntemi, yaranın evresine ve özelliklerine göre belirlenmelidir.

Genellikle yara yatağı ve çevre cilt değerlendirilir, uygun yara temizleme yöntemi kullanılır ve çevre cildin gereksiz şekilde tahriş edilmesinden kaçınılır.

Açık yaraya kolonya, alkol veya tahriş edici ürünler uygulamak doğru değildir.

Özellikle derin, nekrotik veya enfekte yaralarda evde yalnızca yüzeysel temizlik yaparak takip etmek yeterli olmayabilir.

Yara yatağında canlılığını kaybetmiş doku varsa bunun nasıl yönetileceği profesyonel değerlendirme ile belirlenmelidir.

Bası yarası debridmanı nedir?

Bazı bası yaralarında canlılığını kaybetmiş veya nekrotik dokular bulunabilir. Debridman, uygun hastalarda yara yatağındaki canlılığını kaybetmiş dokuların uzaklaştırılması işlemidir.

Ancak her yaraya aynı debridman yöntemi uygulanmaz. Hastanın genel durumu, yaranın yeri, kanama riski, dolaşım ve yaranın özellikleri dikkate alınır.

Özellikle evre 3, evre 4 veya derinliği tam olarak görülemeyen yaralarda profesyonel yara değerlendirmesi gerekir.

Bası yarası için en iyi yatak kremi hangisidir?

En iyi yatak yarası kremi şeklinde tek bir ürün söylemek doğru değildir. Çünkü bası yarasının tedavisi yalnızca topikal bir ürünle yapılmaz.

Krem veya bariyer ürünleri, yaranın kendisinden çok çevre cildin korunması veya belirli cilt problemlerinin yönetilmesi amacıyla kullanılabilir.

Örneğin idrar veya dışkıyla sürekli temas eden ciltte nemle ilişkili cilt hasarını önlemek için uygun bariyer ürünleri kullanılabilir.

Ancak açık bası yarasının üzerine doktor veya yara bakım uzmanı önerisi olmadan herhangi bir krem sürmek doğru değildir.

Kantaron yağı bası yarasına iyi gelir mi?

Kantaron yağı bası yarasına iyi gelir mi? diye bize sıkça soruluyor. Kantaron yağı gibi bitkisel ürünlerin bası yaralarının standart tedavisinin yerine kullanılması doğru değildir.

Özellikle evre 3 veya 4 gibi derin yaralarda yalnızca bitkisel bir yağ kullanmak, yaranın gerçek nedeninin ve derinliğinin değerlendirilmesini geciktirebilir. Bu tür ürünlerin açık yaraya uygulanması da yaranın durumuna göre uygun olmayabilir.

Bası yarasında öncelik basıncın kaldırılması, yaranın değerlendirilmesi ve uygun yara bakımının planlanmasıdır.

Bası yarası kaç günde geçer?

Bası yarası kaç günde geçer? Bu soruya bütün hastalar için geçerli bir süre vermek mümkün değildir. Evre 1 basınç hasarı, basınç erken şekilde ortadan kaldırıldığında daha kısa sürede düzelebilir.

Buna karşılık evre 3 ve 4 yaraların iyileşmesi haftalar veya aylar sürebilir. Bazı yaralarda iyileşme daha da uzun sürebilir.

İyileşme süresini etkileyen faktörler arasında:

• Yaranın evresi
• Yaranın büyüklüğü
• Basıncın kontrolü
• Dolaşım
• Beslenme
• Enfeksiyon
• Diyabet
• Hastanın hareket kapasitesi
• Genel sağlık durumu

bulunur.

Bu nedenle 4 evre yatak yarası iyileşir mi sorusuna “evet” veya “hayır” şeklinde kesin bir cevap vermek yerine, yaranın ve hastanın birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Evre 2 bası yarasının tedavisi nasıl yapılır?

Evre 2 bası yarasının tedavisi, öncelikle basıncın ortadan kaldırılması ve yaranın korunmasına dayanır. Yara yatağında uygun nem dengesinin sağlanması, çevre cildin korunması ve uygun yara örtüsünün seçilmesi önemlidir.

Evre 2 bası yarasında nekrotik doku bulunması beklenmez. Eğer yara yatağı nekrotik doku ile kaplıysa, bunun gerçekten evre 2 olup olmadığı yeniden değerlendirilmelidir.

NPIAP’in sınıflandırmasına göre evre 2 yaralarda ciltte kısmi kalınlıkta kayıp bulunur ve yara yatağında yağ dokusu veya daha derin dokular görünmez.

3. evre bası yaralarının tedavisi nedir?

3. evre bası yaralarının tedavisi, daha derin doku kaybı bulunduğu için profesyonel yara bakımı gerektirir.

Tedavi planında:

• Basıncın tamamen veya mümkün olduğunca azaltılması
• Uygun destek yüzeyi
• Yara temizliği
• Uygun yara örtüsü
• Gerekli durumlarda debridman
• Enfeksiyon değerlendirmesi
• Beslenme durumunun değerlendirilmesi
• Düzenli yara ölçümü

gibi başlıklar yer alabilir.

Bazı hastalarda ileri yara tedavileri veya cerrahi seçenekler de gündeme gelebilir.

4. evre bası yarası iyileşir mi?

4 evre yatak yarası iyileşir mi? Evet, iyileşme mümkün olabilir; ancak süreç uzun ve hastaya göre değişken olabilir.

Evre 4 yaralarda derin dokular etkilenebildiği için enfeksiyon, osteomiyelit ve diğer komplikasyonlar açısından daha dikkatli değerlendirme gerekir.

Bu yaralarda yalnızca pansuman yapmak yeterli olmayabilir. Basınç yönetimi, beslenme, dolaşım, enfeksiyon ve hastanın genel durumu birlikte ele alınmalıdır.

Bazı büyük ve derin yaralarda cerrahi rekonstrüksiyon gibi ileri tedaviler de değerlendirilebilir.

Bası yarası eğitimi neden önemlidir?

Bası yarası eğitimi, yalnızca sağlık çalışanları için değil, hastaya bakım veren aile bireyleri için de önemlidir.

Çünkü bası yarası oluştuktan sonra tedavi etmek kadar, yeni bir yaranın oluşmasını önlemek de önemlidir.

Hasta yakınının bilmesi gereken temel noktalar:

• Cildi düzenli kontrol etmek
• Kızarıklık veya renk değişikliğini erken fark etmek
• Pozisyon değişikliklerini bakım planına göre uygulamak
• Topukları basınçtan korumak
• Cildi temiz ve kuru tutmak
• İnkontinans varsa uygun cilt bakımını yapmak
• Uygun yatak ve destek yüzeylerini kullanmak
• Beslenme durumunu takip etmek
• Yarayı kendi kendine kesmemek veya kazımamak
• Değişikliklerde sağlık profesyoneline başvurmak

Bası yarası önleme, bakım veren kişinin günlük rutininin bir parçası haline geldiğinde riskin yönetilmesi kolaylaşır.

Bası yarası en çok kimlerde görülür?

Bası yarası açısından özellikle şu kişiler daha yüksek risk taşıyabilir:

• Uzun süre yatağa bağımlı kişiler
• Tekerlekli sandalye kullananlar
• Hareket kısıtlılığı bulunanlar
• Felç veya nörolojik hastalığı olanlar
• Duyu kaybı bulunanlar
• İleri yaşta ve genel durumu bozulmuş kişiler
• Beslenme yetersizliği bulunanlar
• İdrar veya dışkı kontrolüyle ilgili sorunları bulunanlar

Ancak yalnızca yatağa bağımlı olmak şart değildir. Uzun süre aynı pozisyonda oturmak da bası hasarına neden olabilir.

Kadıköy’de bası yarası bakımı

Bası yaralarında evde bakımın doğru şekilde planlanması kadar, yaranın düzenli olarak profesyonel şekilde değerlendirilmesi de önemlidir.

Kadıköy’deki muayenehanemizde yara bakımında yaranın evresi, boyutu, yara yatağı, çevre cilt ve iyileşmeyi etkileyebilecek faktörler birlikte değerlendirilir.

Özellikle evre 3 veya 4 gibi derin yaralarda, yalnızca pansuman değişikliğine odaklanmak yerine basıncı azaltma, yara yatağının yönetimi, enfeksiyon riski ve hastanın genel durumu birlikte ele alınmalıdır.

Yara değerlendirmesi ve bakım süreci hakkında bilgi almak için iletişim sayfamız üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

3 evre bası yaraları nelerdir?

Evre 3 bası yarası, tam kalınlıkta cilt kaybının bulunduğu ve yağ dokusunun görülebildiği daha derin yaralardır. Ancak kas, tendon, kıkırdak veya kemik doğrudan görünmez.

Bası yarası nasıl temizlenir?

Yara ve çevre cilt değerlendirilerek uygun yara temizleme yöntemi uygulanır. Açık yaraya alkol, kolonya veya tahriş edici ürünler sürülmemelidir. Derin veya enfekte yaralarda profesyonel yara bakımı gerekir.

Bası yarası kaç günde geçer?

Evreye ve hastanın durumuna göre değişir. Yüzeysel basınç hasarları daha kısa sürede düzelebilirken evre 3 ve 4 yaralar haftalar veya aylar sürebilir.

3. evre bası yaralarının tedavisi nedir?

Basıncın azaltılması, uygun yara bakımı, yara örtüsü, gerekli durumlarda debridman, enfeksiyon değerlendirmesi, beslenme ve düzenli takip temel yaklaşımlar arasındadır.

Evre 2 bası yarasının tedavisi nasıl yapılır?

Basınç azaltılır, yara korunur, uygun yara örtüsü kullanılır ve çevre cilt korunur. Evre 2’de daha derin dokuların görünmemesi gerekir; aksi durumda yara yeniden değerlendirilmelidir.

Kantaron yağı bası yarasına iyi gelir mi?

Kantaron yağı bası yarasının standart tedavisinin yerine kullanılmamalıdır. Özellikle derin yaralarda profesyonel değerlendirme ve uygun yara bakımının geciktirilmemesi gerekir.

Bası yarasına hangi merhem iyi gelir?

Her bası yarası için aynı merhem uygun değildir. Topikal ürün seçimi yaranın evresine ve çevre cildin durumuna göre yapılmalıdır. Derin açık yaralarda kendi kendine merhem kullanmak doğru değildir.

Yarayı en çabuk ne iyileştirir?

Tek bir ürün veya yöntem yoktur. Basıncın kaldırılması, uygun yara bakımı, enfeksiyonun kontrolü, yeterli beslenme ve hastanın genel durumunun yönetilmesi iyileşme açısından önemlidir.

Bası yarası en çok nerede olur?

Kuyruk sokumu, topuk, kalça, dirsek, ayak bileği ve diğer kemik çıkıntıları bası yaralarının sık görüldüğü bölgelerdir.

Kaynakça

1. National Pressure Injury Advisory Panel (NPIAP). Pressure Injury Stages. Güncel bası yarası evreleme sistemi. (npiap.com)
2. European Pressure Ulcer Advisory Panel, National Pressure Injury Advisory Panel and Pan Pacific Pressure Injury Alliance. Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries: Clinical Practice Guideline. 2019.
3. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Pressure ulcers: prevention and management. NICE Guideline CG179. (nice.org.uk)